Αποστολέας Θέμα: ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΟΜΑΔΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΣΠΑΡΤΗ  (Αναγνώστηκε 6814 φορές)

Αποσυνδεδεμένος ΧΡΗΣΤΟΣ ΝΤΑΛΑΝΙΚΑΣ

  • Ανώτατο μέλος
  • *****
  • Μηνύματα: 4.342
    • Προφίλ
ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΟΜΑΔΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΣΠΑΡΤΗ
του Γεωργίου Καραμαδούκη

Στο παρόν άρθρο θα παρουσιάσουμε αρχικώς τις κοινωνικές ομάδες των δύο σημαντικότερων πόλεων της αρχαιότητος, δηλαδή της Αθήνας και της Σπάρτης. Κατόπιν θα αναφέρουμε ποιες από τις ομάδες αυτές είχαν τα δικαιώματα του πολίτη και ποιες ήταν οι ενασχολήσεις τους. Δευτερευόντως να περιγράψουμε τις υπόλοιπες ομάδες και τον ρόλο που αυτές διαδραμάτιζαν στο οικονομικό γίγνεσθαι των πόλεών τους.
   Τόσο στην Αθήνα όσο και στην Σπάρτη τρεις υπήρξαν οι κύριες πληθυσμιακές ομάδες . Στην μεν Αθήνα έχουμε τους πολίτες, τους μέτοικους και τους δούλους, στην δε Σπάρτη τους όμοιους, τους περίοικους και τους είλωτες. Οι πολίτες και οι όμοιοι αποτελούν τις άρχουσες ομάδες των πόλεων, κατόπιν ακολουθούν οι μέτοικοι και οι περίοικοι και στο τέλος ως κατώτερες έχουμε αυτές των ειλώτων και των δούλων.
   Σαφώς υπήρχαν και άλλες πληθυσμιακές ομάδες οι οποίες όμως δεν διαδραματίζουν σπουδαίο ρόλο στην πόλη είτε λόγω της νομικής τους υπόστασης, (ρόλος των γυναικών στην Αθήνα), είτε λόγω της ολιγάριθμης παρουσίας τους  (νεοδαμώδεις, υπομείωνες στην Σπάρτη).
   Ας εξετάσουμε όμως τώρα τις άρχουσες τάξεις των πόλεων αυτών οι οποίες βρίσκονται στο προσκήνιο και στις οποίες είναι λιγότερο ή περισσότερο υποταγμένες οι λοιπές. Στην Αθήνα αυτοί που κατέχουν τα πρωτεία είναι οι πολίτες. Την ιδιότητα του πολίτη κατείχαν όσοι ήταν ιδιοκτήτες γης και είχαν δικαίωμα συμμετοχής στα κοινά Αργότερα όμως  επί Περικλέους το 451π.Χ η εκκλησία του δήμου με ψήφισμα καθιέρωσε την απόδοση της ιδιότητας του πολίτη μόνο σε όσους είχαν και τους δύο τους γονείς Αθηναίους .
   Το δικαίωμα του Αθηναίου πολίτη το αποκτούσαν σε εξαιρετικές περιπτώσεις και οι μέτοικοι για κάποια σπουδαία υπηρεσία (στρατιωτική ή οικονομική) που ωφέλησε την πόλη. Επίσης η ιδιότητα του Αθηναίου πολίτη αποδιδόταν ορισμένες φορές και σε συμμάχους των Αθηναίων για την συνδρομή τους στις πολεμικές συγκρούσεις ( Πλαταιείς ).
   Τέλος κατά την λήξη του Πελοποννησιακού πολέμου οι Αθηναίοι δημιούργησαν τον θεσμό της επιγαμίας σύμφωνα με τον οποίο, οι γόνοι των γάμων μεταξύ των Αθηναίων και των Ευβοέων αναγνωρίζονταν ως αυριανοί πολίτες των Αθηνών  .
   Βεβαίως μεταξύ των πολιτών υπήρχαν διαφορές. Αυτές καθορίζονταν περισσότερο με χρηματικά κριτήρια τα οποία θέσπισε για πρώτη φορά ο Σόλων. Έτσι είχαμε τους πεντακοσιομέδιμνους, τριακοσιομέδιμνους, τους ζευγίτες και τους θήτες.
   Ας δούμε όμως τώρα ποίες ήταν οι ενασχολήσεις των πολιτών στην αρχαία Αθήνα. Οι πολίτες συμμετείχαν στους πολιτειακούς θεσμούς της πόλεως. Αυτοί ήταν:  Η εκκλησία του Δήμου, η Βουλή των πεντακοσίων, η Ηλιαία, ο Άρειος Πάγος. Πέρα όμως από τους πολιτικούς και δικαστικούς θεσμούς, οι πολίτες αποτελούσαν το κύριο μέρος του στρατεύματος. Άλλωστε οι πολίτες ταυτίζονταν κατά κάποιον τρόπο με τους οπλίτες, ιδιαίτερα κατά τα χρόνια των Μηδικών πολέμων και του Πελοποννησιακού.
   Βεβαίως για τα παραπάνω οι Αθηναίοι πολίτες αμείβονταν από το κράτος με μισθούς. Οι ίδιοι ήταν απαλλαγμένοι από κάθε είδους φορολογία. Παρόλα αυτά οι πιο πλούσιοι απ’ αυτούς ήταν επιφορτισμένοι με την διεξαγωγή ορισμένων λειτουργιών. Αυτές οι λειτουργίες ήταν: Η χορηγία, η γυμνασιαρχία και η τριηραρχία. Η πρώτη αφορούσε στα έξοδα για τις θεατρικές παραστάσεις, η δεύτερη στα έξοδα για την διεξαγωγή αθλητικών αγώνων και η τρίτη στα έξοδα για την συντήρηση τριηρών. Επιπροσθέτως οι ευπορότεροι Αθηναίοι πλήρωναν την λεγομένη εισφορά. Αυτή ήταν ένα ποσό που κατέβαλαν κατά τις πολεμικές περιόδους για την αντιμετώπιση των έκτακτων αναγκών .
   Πέρα όμως των παραπάνω οι Αθηναίοι φαίνεται να ασχολούνταν και οι ίδιοι με την καλλιέργεια της γης, πράγμα που δεν συνέβαινε στην περίπτωση των ομοίων στην Σπάρτη. Ο Yvon Garlan  παραθέτει τα ακόλουθα:    
   «Κανείς δεν αμφισβητεί ότι την πλειοψηφία των Αθηναίων πολιτών την αποτελούσαν, στην κλασσική εποχή, οι γαιοκτήμονες και ότι οι περισσότεροι απ’ αυτούς εκμεταλλεύονταν οι ίδιοι τα κτήματά τους. Αυτό ισχύει σίγουρα ακόμα και τον 4ο αιώνα, μετά τις καταστροφές της Αττικής στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου που επέφεραν μια αύξηση της συμμετοχής των αστικών δραστηριοτήτων στην οικονομική ζωή, και ίσως ακόμα κάποια συγκέντρωση έγγειας ιδιοκτησίας»  .
   Σχετικά με αυτό ο Ανδρέας Μήλιος παραθέτει τα ίδια τα λεγόμενα του Αριστοτέλη:«Οι άποροι πολίτες δεν διαθέτουν δούλους και αναγκάζονται να χρησιμοποιούν στις δουλειές τις γυναίκες και τα παιδιά τους»  . Συνεπώς βλέπουμε ότι οι Αθηναίοι πολίτες και κυρίως οι φτωχότεροι εργάζονταν στα κτήματά τους μαζί με τις οικογένειές τους..
   Στην Σπάρτη αυτοί που έχουν τα ηνία της πόλεως είναι οι όμοιοι. Το όνομά τους αυτό προκύπτει από το γεγονός ότι υπήρχε καθεστώς πλήρους ισότητας μεταξύ τους. Αυτό όμως δεν φαίνεται και τόσο αληθινό, καθώς και στην σπαρτιατική κοινωνία υπήρχαν διακρίσεις ανάμεσα στους ομοίους. Χαρακτηριστικά ο Νίκος Μπιργαλιάς αναφέρει:
   « Ακόμη και αν δεχτούμε πως πράγματι κάτι τέτοιο συνέβαινε κάποια χρονική στιγμή (ίσως μετά τον 2ο Μεσσηνιακό πόλεμο), για να διατηρηθεί αυτή η ισότητα εισοδήματος, σημαίνει πως θα έπρεπε αφενός κάθε Σπαρτιάτης να εκμεταλλεύεται με τον ίδιο τρόπο τον κλήρο που διέθετε, γεγονός που αναιρείται από τις συχνές αναφορές των αρχαίων στους πλουσιότερους Σπαρτιάτες»  .
   Στην Σπάρτη για να ανήκει κάποιος στους ομοίους έπρεπε να τηρεί τις ακόλουθες προϋποθέσεις: η γέννηση, η συμμετοχή και επιτυχία στην αγωγή, η συμμετοχή στα συσσίτια και τέλος η πλήρης εφαρμογή των κανόνων της πόλεως. Οι Σπαρτιάτες σε αντίθεση με τους Αθηναίους πολίτες δεν ασχολούνταν καθόλου με παραγωγικές δραστηριότητες. Κύριο μέλημά τους ήταν η στρατιωτική τους εκπαίδευση. Επίσης δεν συμμετείχαν έντονα στους πολιτικούς θεσμούς της πόλεώς τους. Στην ουσία έπαιρναν μέρος μόνο στην Απέλλα ( συνέλευση των Σπαρτιατών) όπου συνήθως επικύρωναν τις αποφάσεις τόσο της γερουσίας όσο και των εφόρων.
Τα παραπάνω οφείλονταν στο ολιγαρχικό πολίτευμα της Σπάρτης και στην στρατιωτική της οργάνωση.
   
   Στην Αθηναϊκή κοινωνία πέρα από τους πολίτες συναντούμε τους μέτοικους και τους δούλους. Οι Μέτοικοι ήταν ξένοι ( ξένοι νοούνταν οι Έλληνες άλλων πόλεων) που κατοικούσαν στην Αθήνα. Η πλειοψηφία τους προέρχονταν από τα νησιά, την Μικρά Ασία, την Θράκη, την Μεγάλη Ελλάδα, την Φρυγία, την Λυδία και την Συρία.
 Οι Μέτοικοι ασχολούνταν με την βιοτεχνία, το εμπόριο, την ναυτιλία, τις χρηματοπιστωτικές εργασίες και ασκούσαν δημόσια λειτουργήματα όπως αυτά του δημοσίου ιατρού και του εργολάβου δημοσίων έργων . Επίσης έπαιρναν μέρος στον στρατό υπηρετώντας κυρίως ως κωπηλάτες στις τριήρεις. Αυτό όμως που τους διαχώριζε από τους πολίτες ήταν ότι δεν είχαν δικαίωμα κατοχής γης και συμμετοχής στα κοινά Επίσης σε αντίθεση με τους πολίτες ήταν υποχρεωμένοι να καταβάλουν ένα συγκεκριμένο πόσο στην πόλη, το λεγόμενο μετοίκιο. Εκτός όμως απ’ αυτό κατέβαλαν και ορισμένους άλλους φόρους , τα ξενικά . Αυτά ήταν χρήματα που πλήρωναν για να έχουν το δικαίωμα να εμπορεύονται στην αγορά .
Κάθε μέτοικος  έπρεπε να βρει έναν προστάτη. Ο προστάτης κατά κάποιον τρόπο αποτελούσε τον εγγυητή της παρουσίας του μετοίκου στην πόλη και προφανώς  τον εκπροσωπούσε στις διάφορες νομικές του υποθέσεις. Ο αριθμός τους υπολογίζεται γύρω στους 10.000 σύμφωνα με την απογραφή του Δημητρίου του Φαληρέα στα τέλη τους 4ου αιώνα  . Φαίνεται όμως ότι κατά την ακμή της πόλεως των Αθηνών πρέπει να υπήρξαν πολλοί περισσότεροι.
Οι δούλοι προέρχονταν κυρίως από την Θράκη, την Φρυγία, την Συρία και την Αρμενία και γενικότερα από χώρες της ανατολικής Μεσογείου με τις οποίες οι Αθηναίοι είχαν εμπορικές σχέσεις. Οι δούλοι διακρίνονταν σε τρεις κατηγορίες: τους δημόσιους δούλους, τους οικιακούς δούλους και τους μη οικούντες δούλους. Οι πρώτοι άνηκαν στο Αθηναϊκό κράτος  και εργάζονταν ως αστυνόμοι, κλητήρες, γραμματείς, οδοκαθαριστές, στα ναυπηγεία, στα δημόσια έργα και τις περισσότερες φόρες αμείβονταν για τις εργασίες τους. Οι δεύτεροι βοηθούσαν τους κυρίους τους στα κτήματά ,στα εργαστήρια και τις οικίες τους. Οι τρίτοι βρίσκονταν εκτός των οικιών των κυρίων τους και εργάζονταν σε διάφορα επαγγέλματα. Ένα μέρος των κερδών το  απέδιδαν στα αφεντικά τους και το υπόλοιπο το κράταγαν οι ίδιοι. Έτσι λοιπόν πολλές φορές κατάφερναν να εξαγοράσουν την ελευθερία τους και να προβιβαστούν στην πληθυσμιακή ομάδα των απελεύθερων. Και οι ίδιοι οι Αθηναίοι εκμεταλλεύονταν το καθεστώς αυτό για να πλουτίζουν και για αυτό έδιναν μια σχετική ελευθερία στους δούλους ώστε να κερδίζουν από την εργασία τους άκοπα. Τέλος οι δούλοι χρησιμοποιούνταν σε εξαιρετικές περιπτώσεις και στο στράτευμα όπως στην περίπτωση της μάχης του Μαραθώνος και της ναυμαχίας της Σαλαμίνος.
Οι δούλοι στην αρχαία Αθήνα προστατεύονταν από τους νόμους. Κανείς δεν μπορούσε να κακομεταχειριστεί έναν δούλο. Ακόμα και η θανάτωσή του θεωρούνταν ανθρωποκτονία και οι κυρώσεις ήταν αυστηρότατες . Ο δε αριθμός τους υπολογίζεται γύρω στους 100.000 αν και υπάρχουν αναφορές για πολύ περισσότερους.
   Πέρα όμως από τους παραπάνω στους μη πολίτες ανήκαν φυσικά οι γυναίκες οι οποίες συμμετείχαν και αυτές στην οικονομική δραστηριότητα της πόλεως είτε εργαζόμενες στα κτήματα είτε με την οικοτεχνία. Μη πολίτες θεωρούνταν επίσης όσοι έχαναν την ιδιότητα του πολίτη λόγω σοβαρού παραπτώματος που είχαν διαπράξει. Αυτοί υπόκειντο στο θεσμό της ολικής απόλυτης ατιμίας και όχι μόνο έχαναν τα πολιτικά τους δικαιώματα αλλά και εξορίζονταν από την πόλη.   
   Στην Σπάρτη οι μη όμοιοι ανήκουν κυρίως σε δυο πληθυσμιακές ομάδες: τους περίοικους και τους είλωτες. Οι περίοικοι ήταν κάτοικοι που ζούσαν γύρω από την πόλη της Σπάρτης. Το πιο πιθανό όσο αφορά στην καταγωγή τους είναι πως προέρχονται όπως και οι Σπαρτιάτες από τους Δωριείς. Απλά αποτέλεσαν σύμφωνα με το Ισοκράτη το τμήμα που παραγκωνίστηκε έξω από την κοιλάδα του Ευρώτα. Σε αυτό παρέμειναν οι Σπαρτιάτες. Οι περίοικοι ασχολούνταν με την βιοτεχνία και την καλλιέργεια της γης. Ασκούσαν και ελεύθερα επαγγέλματα όπως του ξυλουργού, σιδερά, κτηνοτρόφου και αλιέα. Σε αντίθεση με τους μέτοικους είχαν το δικαίωμα της ατομικής ιδιοκτησίας και δεν πλήρωναν τακτικά φόρους στους Σπαρτιάτες.
   Οι περίοικοι ήταν συμπαγής ομάδα που δεν προέρχονταν από διάφορα μέρη όπως οι μέτοικοι. Άλλωστε στο κλειστό στρατιωτικό καθεστώς της Σπάρτης ίσχυε ο θεσμός της ξενηλασίας σύμφωνα με τον οποίο απαγορευόταν η εγκατάσταση ξένων στην πόλη. Οι περίοικοι συμμετείχαν σε μεγαλύτερους αριθμούς στο στράτευμα απ’ ότι οι μέτοικοι και μαζί με τους Σπαρτιάτες αποκαλούνταν Λακεδαιμόνιοι. Υπολογίζεται ότι ο πληθυσμός τους έφθανε τους 40 με 60.000.
   Οι Είλωτες στην αρχαία Σπάρτη αποτελούσαν όπως και στην Αθήνα οι δούλοι την μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα. Υπολογίζονται σε αριθμό σε 140.000 – 200.000. Οι Είλωτες φαίνεται να ήταν ιθαγενή ελληνικά φύλα ( άλλοι υποστηρίζουν πως ήταν Δωριείς και άλλοι πως ήταν Αχαιοί) όπου κατακτήθηκαν από τους Σπαρτιάτες. Αυτό υπήρξε και μια ουσιαστική διαφορά από τους δούλους στην Αθήνα που προέρχονταν από διάφορα μέρη.       
   Υπάρχουν όμως και άλλες διαφοροποιήσεις μεταξύ Ειλώτων και δούλων. Οι πρώτοι ήταν αποκλειστικά δημόσιοι κατά κάποιον τρόπο δούλοι και απασχολούνταν μόνο στις αγροτικές εργασίες. Στην Σπάρτη δηλαδή έχουμε νομικό καθορισμό της θέσεώς τους, ενώ στην Αθήνα αυτή καθοριζόταν ως επί των πλείστων από ιδιωτικές συμφωνίες μεταξύ δούλων και κυριών τους. Επίσης οι Είλωτες χρησιμοποιούνταν στον στρατό ευρύτερα απ’ ότι οι δούλοι αλλά μπορούσαν όμως και αυτοί να αποκτήσουν την ελευθερία τους. Όσοι το κατάφερναν αυτό προβιβάζονταν στην ομάδα των νεοδαμώδων .
   Οι είλωτες είχαν την δυνατότητα να δημιουργήσουν οικογένεια – κάτι που δεν συναντούμε στους δούλους – και στερούνταν πάσης φύσεως πολιτικού δικαιώματος. Αυτή η αίσθηση όμως της κοινής καταγωγής και το πολυάριθμό τους, αποτελούσε συχνά πυκνά απειλή για το Σπαρτιατικό κράτος που αρκετές φορές αναγκάστηκε να καταστείλει τις επαναστάσεις τους.
   Εκτός βέβαια από τους Είλωτες και τους περιοίκους υπήρχαν και άλλες πληθυσμιακές ομάδες μη ομοίων όπως αυτή των υπομειόνων, των τρεσάντων, των μοθάκων, των τροφίμων και φυσικά των γυναικών. Στους υπομείωνες άνηκαν όσοι έχαναν τα πολιτικά τους δικαιώματα λόγω μη συμμετοχής τους στην αγωγή ή στα συσσίτια ή λόγω κάποιου σοβαρού παραπτώματος. Οι τρέσαντες ήταν όσοι είχαν υποστεί ολική ατιμία εξ αιτίας της δειλίας που επέδειξαν σε κάποια μάχη. Οι μόθακες υπήρξαν κατά πάσα πιθανότητα γόνοι μικτών γάμων που συνήθως συντρόφευαν τους έφηβους Σπαρτιάτες κατά την διάρκεια της αγωγής τους. Οι τρόφιμοι μάλλον ήταν παιδιά φτωχών Σπαρτιατών που δεν μπορούσαν να συμμετάσχουν στην αγωγή και να πάρουν έτσι την ιδιότητα του ομοίου. Τέλος οι γυναίκες σαφώς απολαμβάνουν μεγαλύτερες ελευθερίες από τις Αθηναίες καθώς συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή, γυμνάζονται και πολλές απ’ αυτές κατέχουν και εκτάσεις γής
   Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε λεπτομέρειες για της πιο πάνω κατηγορίες με εξαίρεση αυτή των γυναικών. Πάντως μπορούμε να συμπεράνουμε ότι εφ’ όσον οι ομάδες αυτές δεν ανήκαν σε αυτή των ομοίων, θα πρέπει λογικά να συμμετείχαν στην παραγωγική διαδικασία καλλιεργώντας κτήματα.
   Τόσο στην Αθηναϊκή κοινωνία όσο και σε αυτήν της Σπάρτης συναντούμε κυρίαρχες πληθυσμιακές ομάδες που άρχουν και άλλες που αποτελούν υποκείμενα της εξουσίας τους. Οι ομάδες αυτές ωστόσο που διαμορφώνονται στις δύο αυτές πόλεις παρουσιάζουν πολλές διαφορές. Οι διαφορές αυτές πηγάζουν από το διαφορετικό πολίτευμα , την εθνική σύσταση των ομάδων και το νομικό σύστημα της κάθε πόλης. Γεγονός όμως είναι πως και στα δύο αυτά κράτη παραγωγική βάση των κοινωνιών αποτελούν οι μη πολίτες. Στην μεν Αθήνα οι μέτοικοι και οι δούλοι, στη δε Σπάρτη οι περίοικοι και οι είλωτες. Με την οικονομική δραστηριότητα των τελευταίων και με την στρατιωτική ρώμη των πολιτών/ ομοίων, οι πόλεις αυτές θα μεγαλουργήσουν και θα γίνουν αντικείμενο παγκόσμιου θαυμασμού.

Από το τεύχος 86 (09/2009) της «Ελληνικής Αγωγής»
Ἡφαιστ' ὀμβριμόθυμε, μεγασθενές, ἀκάματον πῦρ, λαμπόμενε φλογέαις αὐγαῖς, φαεσίμβροτε δαῖμον...
Ἄφοβον ὁ θεός, ἀνύποπτον ὁ θάνατος· καὶ τ’ ἀγαθὸν μὲν εὔκτητον, τὸ δὲ δεινὸν εὐκαρτέρητον.