...«Σαν τον Καραγκιόζη»

[Μιλτιάδης]

...«Σαν τον Καραγκιόζη»
 

Της Μαρίνας Αποστολοπούλου
 
«’Κείνο που με τρώει, ’κεινο που με σώζει, είναι που ονειρεύομαι σαν τον Καραγκιόζη».
Και αυτό ακριβώς έκανε για 60 σχεδόν χρόνια ο Ευγένιος Σπαθάρης. «Ευγένιος», να συνάδει το διάβα του και η προσφορά του στην καθημερινή Ελλάδα με το όνομά του. Και «Σπαθάρης» όπως οξυδερκές σαν σπαθί ήταν το πνεύμα του, όπως το ξεδίπλωναν οι σκιές των ηρώων: ο Καραγκιόζης, ο Χατζηαβάτης, το Κολλητήρι. Καμιά φορά το όνομα ενός ανθρώπου έρχεται και αντανακλά την προσωπικότητά του ή και το αντίθετο. Έρχεται εκείνος με έναν τρόπο αθέλητο και «μαγικό» και «κουμπώνει» πάνω στ’ όνομά του. Έτσι ακριβώς έγινε με τον Ευγένιο Σπαθάρη.
Τι ήταν ο Ευγένιος Σπαθάρης, τι είναι για την Ελλάδα; Ο λαϊκός ιστορικός της πλούτος. Ο θυμόσοφος, ο «απ’ τα κόκαλα βγαλμένος» των καθημερινών Ελλήνων. Τι πρόσφερε; Όσα δεν μπορεί κανείς να προσμετρήσει και ίσως δεν κάθεται καν να το σκεφτεί. Γιατί; Γιατί, έτσι σε πρώτη ανάλυση, ο Καραγκιόζης είναι μια αστεία φιγούρα που συνόδευσε γενιές και γενιές Ελλήνων. Τότε που δεν υπήρχε η τηλεόραση. Που οι υπολογιστές ήταν επιστημονική φαντασία και το ίντερνετ ένα με το φεγγάρι. Γενιές μικρών παιδιών καθηλώθηκαν σε αίθουσες και δροσερές καλοκαιρινές γωνιές κάποια έναστρη βραδιά και «ρούφηξαν» τις φιγούρες, που πίσω απ’ το σεντόνι ζωντάνευαν. Προφίλ πάντα, μονοδιάστατες. Ασπρόμαυρες. Περπατούσαν, γύριζαν απότομα, έγερναν, φώναζαν, χαιρόταν, δάκρυζαν, έκαναν γκάφες, μιλούσαν περίεργα, αστειεύονταν, ζωντάνευαν με έναν μοναδικό και ξεχωριστό τρόπο. Και ’κει πίσω από το άσπρο, από το «σεντόνι», ένας μοναδικός άνθρωπος - έτσι κι αλλιώς - δημιουργός και πλάστης, σεναριογράφος και ηθοποιός, σκηνοθέτης και τεχνικός, ξετύλιγε με το ταλέντο του, την αφοσίωσή του, τη δημιουργικότητά του, τη φωνή του, «παραμύθια» μέσα από το... παραμύθι της ελληνικής καθημερινότητας. Και μας ταξίδευε στα καθ’ ημάς, μας έκανε να γελάμε - συνειδητά ή ασυνείδητα, με το καλό, αλλά και με το χάλι μας - μας περνούσε πέρα-δώθε στις όχθες της εν Ελλάδι ζωής, έτσι όπως άλλαζε από δεκαετία σε δεκαετία. Και μας έστελνε αθρόα τα μηνύματα για κείνους που μπορούσαν και για κείνους που δεν μπορούσαν να τα λάβουν.
Τι σημασία έχει; Σημασία έχει, όταν έρχεται η ώρα να γίνει η «σούμα», ο «λογαριασμός», να δούμε πόσοι κατάλαβαν και είναι πολλοί.
Τους λογαριασμούς του, όχι για λογαριασμό του, αλλά του σκοπού και της τέχνης που υπηρετούσε και εκείνων που τους συντρόφεψε στα μεγαλώματά τους, αλλά και μετά, ο Ευγένιος Σπαθάρης προ πολλού τους είχε κάνει. Όχι γιατί ο ίδιος όταν ξεκίνησε είχε στο νου να πλάσει τον πιο λαϊκό ήρωα της ελληνικής πραγματικότητας: τον Καραγκιόζη. Και να αναχθεί και ο ίδιος με τη σειρά του σε λαϊκό ήρωα και παιδαγωγό. Αλλά γιατί είχε αγάπη γι’ αυτό που έκανε. Είχε έμπνευση, είχε πίστη και αφοσίωση. Κι έτσι το ’να έφερε τ’ άλλο και όλα μαζί δημιούργησαν για μας μια άλλη εθνική κληρονομιά. Το θέατρο σκιών. Τη «σκιά» της Ελλάδας, στη σκιά και το φως των μεγάλων γεγονότων και ανατροπών που έζησε η χώρα όλα αυτά τα χρόνια. Και υποψιάζομαι, δεν ξέρω ότι σαν πέρασαν μερικά χρόνια και κοίταξε προς τα πίσω άρχισε και κείνος να καταλαβαίνει τη δύναμη που τα δημιουργήματά του, οι σκιές του, ασκούσαν στο φως της καθημερινότητας. Την παρεμβατικότητα που είχε αίφνης αποκτήσει εκείνο το μακρύ χέρι του Καραγκιόζη, εκείνη η αλλόκοτη καμπούρα, η μύτη, η περίεργη φωνή και τα όσα ο λόγος έφερνε εύπεπτα, ευχάριστα στο αυτί. Γιατί έτσι, συνήθως, γίνονται τα μεγάλα πράγματα. Όχι γιατί οι στόχοι είναι μεγάλοι, αλλά γιατί είναι οι άνθρωποι πίσω απ’ αυτούς.
Λαϊκό ψυχογράφο θα τον έλεγα τον Ευγένιο Σπαθάρη. Λαογράφος μαζί και δημιουργός για κάτι μοναδικό, ξεχωριστό και μεγάλο μέσα στην απλότητά του. Να προβάλει μέσα από σκιερά προφίλ και το λόγο του την αλήθεια ενός λαού μέσα από τα άπειρα ελαττώματά του και τα σημαντικά του προτερήματα.
Έφυγε ο Ευγένιος Σπαθάρης. Άφησε πίσω του πολλές «σκιές» να τον θυμούνται και να τον θυμίζουν. Να ’ναι καλά εκεί που βρίσκεται. Να μας κοιτάζει και να γνωρίζει ότι μας έδωσε την ευκαιρία να ονειρευόμαστε ... «σαν τον Καραγκιόζη»!!

[Μιλτιάδης]

ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΑΝΤΙΟ ΣΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ

Η Ελλάδα αποχαιρέτησε τον Ευγένιο Σπαθάρη
 
ΑΘΗΝΑ
Το τελευταίο αντίο στον δημιουργό που «μεγάλωσε» γενιές και γενιές Ελλήνων, τον Ευγένιο Σπαθάρη, είπε το απόγευμα της Τετάρτης όλη η Ελλάδα.
Από τις 10 το πρωί η σορός του τέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα στο Σπαθάρειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών (Βασ. Σοφίας & Δ. Ράλλη- Πλατεία Κασταλίας) και η κηδεία του πραγματοποιήθηκε στις 4 το απόγευμα στο νεκροταφείο Αμαρουσίου, με δαπάνη του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο Ευγένιος Σπαθάρης έφυγε από τη ζωή το Σάββατο, 9 Μαΐου. Νοσηλευόταν στο νοσοκομείο ΚΑΤ με βαρύτατες κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις έπειτα από ατύχημα που είχε στο Ινστιτούτο Γκαίτε.
Γεννήθηκε στην Κηφισιά τον Ιανουάριο του 1924. Μετά τις εγκύκλιες σπουδές του άρχισε να ασχολείται με τη ζωγραφική και ιδιαίτερα με τους ήρωες του Θεάτρου Σκιών, από τους πρωτοπόρους του οποίου ήταν ο πατέρας του, Σωτήρης Σπαθάρης. Στη διάρκεια της κατοχής (1942) ξεκίνησε να δίνει ο ίδιος παραστάσεις σε θέατρα και κινηματογράφους της χώρας.
Από τότε έχει δώσει πληθώρα παραστάσεων τόσο στην Ελλάδα όσο και σε χώρες του εξωτερικού, συμμετέχοντας σε διεθνή φεστιβάλ και συνέδρια για το Θέατρο Σκιών.
Παρουσίασε πολλά έργα με ήρωα τον Καραγκιόζη, τόσο ως άψυχο υλικό (φιγούρες ηρώων), όσο και σε παραστάσεις με ηθοποιούς, στο Κρατικό Θέατρο Β. Ελλάδος, στο «Ελληνικό Χορόδραμα», στο Θέατρο Χατζώκου, στο Θέατρο Συντεχνίας κ.α. Χαρακτηριστικά έργα του ήταν «Το ταξίδι», «Το καταραμένο φίδι», «Ο δικτάτωρας», «Ο Αλέκος με τα κυδώνια»...
Κυκλοφόρησε περίπου 15 έργα σε δίσκους και το 1980 ο Καραγκιόζης του βρήκε τηλεοπτική στέγη στην κρατική τηλεόραση.
Το 1980 ανεβάζει διασκευασμένους τους «Βατράχους» του Αριστοφάνη που αμέσως κυκλοφόρησε και σε δίσκο. Αρκετά χρόνια αργότερα, το 1998, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Τσαρούχη, επαναφέρει με πολύ μεγάλη επιτυχία στη σκηνή την επινόηση του πατέρα του, την «ολόσωμη αποθέωση», ανεβάζοντας το ηρωικό έργο «Αθανάσιος Διάκος». Το 1999 γράφει και σκηνοθετεί στη Ρόδο το έργο «Σκιών Καμώματα» που παιζόταν έως πρόσφατα σε περιοδείες σε όλη την Ελλάδα.
Εξίσου σημαντικές υπήρξαν οι πολλές συνεργασίες που είχε ο Ευγένιος Σπαθάρης με τον Διονύση Σαββόπουλο στο Κύτταρο το 1973, στο Ρεξ το 1992 και σε πολλές συναυλίες του γνωστού τραγουδιστή.
Ως ζωγράφος έλαβε μέρος σε πολλές εκθέσεις ατομικές και ομαδικές σε Αθήνα, Ζυρίχη, Παρίσι και Νέα Υόρκη. Ήταν μέλος του Καλλιτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, του Ινστιτούτου Παγκοσμίου Θεάτρου της UNESCO, ενώ είχε τιμηθεί - μεταξύ άλλων - με το Βραβείο Ρώμης (1962), το Α' Μετάλλιο του Πρίγκιπα του Μοντ, με το Α' Βραβείο Πολωνίας (1978), το Α' Μετάλλιο Τοσκανίνι (Ιταλία, 1978).
Το 1991 ιδρύθηκε το Σπαθάρειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών Δήμου Αμαρουσίου, το οποίο λειτουργεί συστηματικά από το 1996. Το 2007 είχε τιμηθεί από το Υπουγείο Πολιτισμού για τη σπουδαία προσφορά του και του αναγνωρίστηκε ο τίτλος του μεγάλου δασκάλου του Θεάτρου Σκιών.

[Αγησίας]

Συμπαθάτε με, αλλά επ' ουδενί μπορώ να θεωρήσω πολιτιστική απώλεια το θάνατο του Σπαθάρη, διότι ποτέ μου δεν θεώρησα πολιτιστική μου κληρονομιά ένα λαμόγιο με τούρκικο όνομα και άσχετο με τον ελληνικό πολιτισμό. Επειδή δεν έχω βρει στοιχεία, που να συνδέουν τον Μαυρομάτη με το βυζάντιο, νομίζω ότι δεν είναι καν ρωμέικο πολιτιστικό στοιχείο, αλλά ξεκάθαρα τουρκοφερμένο. Πέραν αυτών ούτε το περιεχόμενο των ιστοριών του θεωρώ αστείο.

[ΧΡΗΣΤΟΣ ΝΤΑΛΑΝΙΚΑΣ]

Ποτέ μου δεν παρηκολούθησα ολόκληρη παράστασι του Καραγκιόζη, ούτε όταν ήμουν παιδί. Δεν με «τραβούσε» το συγκεκριμένο είδος. Δεν το έψαξα ως προς τις ρίζες του και την Ελληνικότητά του.
Αυτό που γνωρίζω είναι το ότι κάποιες γενειές Ελληνοπαίδων μεγάλωσαν με αυτόν.
Επίσης γνωρίζω ότι κανείς δεν είχε πρότυπο τον συγκεκριμένο ήρωα. Αντιθέτως ο χαρακτηρισμός κάποιου ως «Καραγκιόζη» διόλου κολακευτικός είναι.
Όπως και νά 'χη, το θέατρο σκιών είναι τέχνη και ο Σπαθάρης την υπηρέτησε με πάθος.
Μπορεί ο «ήρωάς» του να μην ήταν ο ιδανικός.
Όμως ο Σπαθάρης ήταν ο ιδανικός «Καραγκιοζοπαίκτης»...

[Ἀριστοκλῆς]

http://www.karagkiozis.com/istorika-page.htm

Διάβασα τὸ παραπάνω καὶ ἡ ἀπορία μου εἶναι, γιατί ἐμφανίζεται στὴν Ἑλλάδα τὸ 1841 καὶ ὄχι νωρίτερα.

[Αγησίας]

1841; Μετά την απελευθέρωση;  Ενδιαφέρον ... και μια και τόθιξες, Αριστοκλή, στα Δωδεκάνησα δεν υπάρχει παράδοση ούτε καμιά ιδιαίτερη συμπάθεια στον Καραγκιόζη, παρ' ότι ήταν υπό οθωμανική κατοχή μέχρι το 1912. Μήπως τελικά ο Καραγκιόζης είναι το προϊόν πετυχημένου μάρκετινγκ κάποιων περιθωριακών ως την επανάσταση καλλιτεχνών; Αν το χρονολογικό πλαίσιο είναι σωστό, θα μπορούσε κανείς να εικάσει ότι επί τουρκοκρατίας υπήρχε μια μορφή αντίσταση σε κάτι καθαρά ανατολίτικο.

[Ἀριστοκλῆς]

Ο Καραγκιόζης ως τέχνη
Το θέατρο σκιών έρχεται στον μεσογειακό χώρο ακολουθώντας τον δρόμο του μεταξιούαπό την Κίνα: Περσία,Αίγυπτος,Τουρκία,Ελλάδα,μια διαδρομή αιώνων.Και κάθε νέος λαός που το παραλαμβάνειτο παραλλάσσει.Το είδος καθιερώνεται στην Ελλάδα από το 1890 και μετά όπου ο νέος Καραγκιόζης είναι αποκαθαρμένος και εξελληνισμένος.Το είδος αρέσει και για να γίνει αποδεκτό,για να φύγει η οθωμανική “ρετσινιά”,φτιάχνονται έργα για τους ήρωες της ελληνικής επανάστασης.Οι καραγκιοζοπαίχτες διασκεδάζουν (κυρίως) τους αστικούς πληθυσμούς κάθε κοινωνικής τάξης.Πράγμα που καθιστά το θέατρο σκιών,από το 1890 έως το 1940,ως το πιο δημοφιλές θεατρικό είδος.

Ο Καραγκιόζης είναι θέατρο,συνδυασμός λόγου,εικόνας και μουσικής.Από εικαστικής απόψεως ακολουθεί τον δισδιάστατο χαρακτήρα της βυζαντινής παράδοσης και όχι την προοπτική της αναγεννησιακής ζωγραφικής.Λιτά χρώματα,λιτά σκηνικά,όλα πραγματοποιούνται με οικονομία.Το πλεονέκτημα είναι ότι αφήνει τεράστιο πεδίο στη φαντασία του θεατή.

Στην Ευρώπη,στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα,με το κίνημα του Μοντερνισμούπαρατηρείται μια στροφή ορισμένων καλλιτεχνών προς πρωτόγονες μορφές τέχνης. Ο Αρτό στη Γαλλία παθιάζεται με το Μπαλινέζικο θέατρο,ο Πικάσο με τις αφρικανικές μάσκες.Στην Ελλάδα,κάποιοι εκπρόσωποι της γενιάς του 1930 (Τσαρούχης,Σικελιανός,Ρώτας, Θεοτοκάς) αναγνωρίζουν ότι η δική τους παράδοσητούς παρέχει το νήμα που τους συνδέει απευθείας με την Ανατολή.Δεν χρειάζεται να αναζητήσουν κάποια άλλη Ανατολή.

Η κυρία Αννα Σταυρακοπούλου είναι επίκουρη καθηγήτρια Θεατρολογίας στο ΑΠΘ.

Εχει ασχοληθεί με τη μελέτη της παράδοσης του Καραγκιόζη στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και σε άλλα ιδρύματα.

http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=34&artid=264444&dt=18/04/2009

Εἶναι δημοφιλὴς στὶς πόλεις. Στὰ χωριὰ ὄχι. Ἔτσι μοιάζει ὅπως λὲς Ἁγησία.